ความสำคัญของพระพิธีธรรมในพระราชพิธี และพระบรมราชานุญาตโปรดเกล้าฯ ๑๘ พระอารามหลวงในส่วนภูมิภาคสวดพระอภิธรรมถวายพระบรมศพ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง โดย กรมการศาสนา กระทรวงวัฒนธรรม

-----------------------------------------------------------

เรียบเรียงโดย : นายโอสธี ราษฎร์เรือง กองศาสนพิธี กรมการศาสนา

พระพิธีธรรม คือใคร และมีความสำคัญอย่างไร

พระพิธีธรรม คือ พระสงฆ์ที่มีความเชี่ยวชาญในการสวดพระอภิธรรมในงานศพ โดยเฉพาะงานพระบรมศพ งานพระศพ งานศพในพระบรมราชานุเคราะห์ พระราชานุเคราะห์ งานศพที่ได้รับพระราชทานตามเกณฑ์ของสำนักพระราชวัง

ความเป็นมาของพระพิธีธรรม

พระพิธีธรรมมีมาตั้งแต่สมัยอยุธยา ตามหลักฐานอ้างอิงของ เริง อรรถวิบูลย์ ได้กล่าวถึงจำนวนพระพิธีธรรมและจำนวนสำรับพระพิธีธรรมประจำพระอารามหลวงไว้ “...ในสมัยรัชกาลที่ ๑ ถึงรัชกาลที่ ๖ แห่งกรุงรัตนโกสินทร์พระพิธีธรรมโปรดตั้งขึ้นประจำพระอารามหลวงรวมด้วยกัน 12 พระอาราม พระอารามหนึ่งๆ มีจำนวน ๔ รูป เรียกว่า ๑ สำรับ ได้ยินว่าวัดราชสิทธารามเป็นวัดต้นสำหรับจังหวัดธนบุรี ฝั่งพระนคร ได้แก่ วัดราชบูรณะ (วัดเลียบ) เป็นวัดต้น ซึ่งวัดต้นทั้งสองวัดนี้ เรียกขานกันในหมู่นักสวดและนักฟังสวดทั่วไปว่า สำรับราชครู อันมีความหมายว่าท่วงทำนองหรือกลเม็ดในการร้องสวดทุกวรรคตอน ได้รักษาของเดิมซึ่งมีมาแต่ครั้งกรุงศรีอยุธยาไว้ได้ทุกประการ” ในรัชกาลที่ ๙ มีพระอารามที่ได้รับการแต่งตั้งให้มีพระพิธีธรรมเพียง ๑๐ วัด เท่านั้น เพื่อปฏิบัติหน้าที่ในงานพระราชพิธี ได้แก่ วัดมหาธาตุยุวราชรังสฤษฎิ์ วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม (วัดโพธิ์) วัดบวรนิเวศวิหาร วัดสระเกศ วัดสุทัศนเทพวราราม วัดระฆังโฆสิตาราม วัดประยุรวงศาวาส วัดอนงคาราม วัดจักวรรดิราชาวาส วัดราชสิทธาราม

พระพิธีธรรมในปัจจุบัน

สมัยรัชกาลที่ ๑๐ พระองค์ท่านทรงมีพระบรมราโชบายให้รัฐบาล ดำเนินการเกี่ยวกับพิธีการศพที่ได้รับพระราชทานแก่ข้าราชการ บุคคล ผู้ทำคุณประโยชน์ และประชาชนผู้มีสิทธิขอพระราชทานเพลิงศพตามหลักเกณฑ์ของสำนักพระราชวังครอบคลุมทุกพื้นที่ทั่วประเทศ ตั้งแต่วันที่ ๑ มกราคม ๒๕๖๒ และมอบหมายให้กระทรวงวัฒนธรรม โดยกองพิธีการศพที่ได้รับพระราชทาน เพื่อให้การปฏิบัติงานเกี่ยวกับงานศพที่ได้รับพระราชทานเครื่องเกียรติยศประกอบศพ พร้อมพระพิธีธรรม สวดพระอภิธรรมศพ จึงได้มีการคัดเลือกและฝึกซ้อมพระพิธีธรรมขึ้นทุกจังหวัด และกราบทูลสมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ สมเด็จพระสังฆราช สกลมหาสังฆปริณายก เพื่อขอรับพระอนุมัติตั้งพระพิธีธรรม ประจำพระอารามหลวง จำนวน ๑๑๒ พระอาราม ตามมติมหาเถรสมาคม ครั้งที่ ๘/๒๕๖๖ เมื่อวันที่ ๓๐ มีนาคม ๒๕๖๖ การจัดตั้งพระพิธีธรรมนั้น จะจัดตั้งในนามของวัดหรือพระอาราม เป็นสำรับ สำรับละ ๔ รูป

ลักษณะการสวดของพระพิธีธรรม

ทำนองการสวด จะสวดด้วยทำนองที่เรียกว่า "ทำนองหลวง" ซึ่งมีความแตกต่างจากการสวดพระอภิธรรมทั่วไป มีความไพเราะ สงบนิ่ง และดูขรึมขลัง เช่น ทำนองกะ ทำนองเลื่อน ทำนองลากซุง ทำนองสรภัญญะ เนื้อหาที่ใช้ในการสวดพระอภิธรรม จะเป็นพระอภิธรรม ๗ คัมภีร์ ซึ่งเป็นหลักธรรมชั้นสูงของพระพุทธศาสนาที่ว่าด้วยเรื่องของจิต เจตสิก รูป และนิพพาน

หน้าที่และเกียรติยศของพระพิธีธรรม

พระพิธีธรรม ไม่ได้มีหน้าที่แค่สวดศพเท่านั้น แต่ยังมีหน้าที่ในพระราชพิธีสำคัญอื่น ๆ ตามหมายกำหนดการ เช่น การสวดจตุรเวททุกวันพระ ณ หอพระศาสตราคม ในพระบรมมหาราชวังเพื่อทำน้ำพระพุทธมนต์ถวายพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว การสวดพุทธาภิเษก มังคลาภิเษก เทวาภิเษก เป็นต้น อันเป็นเอกลักษณ์ที่โดดเด่นของพระพิธีธรรม จะมีความสำรวมสูงมากมีระเบียบวินัยในการนั่ง การเดิน และการเปล่งเสียงสวดที่พร้อมเพรียงกันเป็นเนื้อเดียว ถือเป็นภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมและพุทธศิลป์ด้านเสียง (คีตศิลป์) ที่สืบทอดมาตั้งแต่สมัยอยุธยา การได้รับคัดเลือกเป็นพระพิธีธรรมถือเป็นเกียรติสูงสุดอย่างหนึ่งของพระสงฆ์ในวัดนั้น ๆ เพราะต้องผ่านการฝึกซ้อมอย่างหนักเพื่อให้เข้าถึงท่วงทำนองที่ถูกต้องตามโบราณราชประเพณี

โปรดเกล้าฯ พระพิธีธรรม ๑๘ พระอารามหลวงส่วนภูมิภาค

สำหรับงานพระราชพิธีพระบรมศพ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ณ พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ในพระบรมมหาราชวัง กระทรวงวัฒนธรรม ได้นำความกราบบังคมทูล พระกรุณาทรงทราบฝ่าละอองธุลีพระบาท เพื่อขอพระบรมราชานุญาตให้พระพิธีธรรมต่างจังหวัด ซึ่งถูกแต่งตั้งให้มีประจำอยู่ทุกจังหวัดสำหรับรองรับงานพระราชทานเพลิงศพตามเกณฑ์ของสำนักพระราชวัง ได้มีโอกาสมาสวดพระอภิธรรมถวายพระบรมศพฯ ซึ่งได้รับการฝึกฝนเป็นอย่างดีจากพระเทพวชิราภินันท์ ผู้ช่วยเจ้าอาวาสวัดบวรนิเวศวิหาร อดีตพระพิธีธรรมวัดบวรนิเวศวิหาร และพระครูสิทธิวัชรภาณี พระพิธีธรรมวัดราชสิทธาราม ซึ่งได้รับการคัดเลือก จำนวน ๑๘ พระอาราม ประกอบด้วย

๑. วัดพระปฐมเจดีย์ จังหวัดนครปฐม

๒. วัดมหาธาตุ จังหวัดเพชรบุรี

๓. วัดเพชรสมุทร จังหวัดสมุทรสงคราม

๔. วัดปิตุลาธิราชรังสฤษฎิ์ จังหวัดฉะเชิงเทรา

๕. วัดพระสิงห์ จังหวัดเชียงราย

๖. วัดเจ็ดยอด จังหวัดเชียงราย

๗. วัดโพธิสมภรณ์ จังหวัดอุดรธานี

๘. วัดพระมหาธาตุ จังหวัดนครศรีธรรมราช

๙. วัดประชุมโยธี จังหวัดพังงา

๑๐. วัดมัชฌิมาวาส จังหวัดสงขลา

๑๑. วัดบัวขวัญ จังหวัดนนทบุรี

๑๒. วัดพิกุลทอง จังหวัดสิงห์บุรี

๑๓. วัดป่าโมก จังหวัดอ่างทอง

๑๔. วัดกวิศราราม จังหวัดลพบุรี

๑๕. พระบรมธาตุ จังหวัดชัยนาท

๑๖. วัดโสธรวราราม จังหวัดฉะเชิงเทรา

๑๗. วัดหนองแวง จังหวัดขอนแก่น

๑๘. วัดศาลาลอย จังหวัดสุรินทร์

กรมการศาสนา โดยกองศาสนพิธี จะดำเนินการออกฎีกานิมนต์พระพิธีธรรมจากต่างจังหวัด เพื่อเข้าปฏิบัติศาสนพิธีสวดพระอภิธรรมถวายพระบรมศพ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ณ พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ในพระบรมมหาราชวัง โดยกำหนดเริ่มตั้งแต่วันที่ ๒ กุมภาพันธ์ ๒๕๖๙ เวลา ๑๙.๐๐ น. เป็นต้นไป จนถึงกำหนดการออกพระเมรุ ซึ่งจะปฏิบัติศาสนพิธีร่วมกับพระพิธีธรรมจากพระอารามหลวงในเขตกรุงเทพมหานคร

การได้รับพระราชทานโปรดเกล้าฯ ให้เข้าปฏิบัติศาสนพิธีสวดพระอภิธรรมในพระราชพิธีอันสำคัญยิ่งครั้งนี้ นับเป็นการสะท้อนถึงบทบาทและความสำคัญของพระพิธีธรรมในงานศาสนพิธีของชาติอย่างยั่งยืนสืบไป

รายชื่อพระพิธีธรรมประจำพระอารามหลวง สวดพระอภิธรรมในการบำเพ็ญพระราชกุศลพระบรมศพ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ณ พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท พระบรมมหาราชวัง