พัดพระอภิธรรมในงานบำเพ็ญพระราชกุศล ในการสวดพระอภิธรรมในพิธีบำเพ็ญพระราชกุศล สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ซึ่งได้เริ่มตั้งแต่วันที่ ๒๖ ตุลาคม ๒๕๖๘ ณ พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ในส่วนของการเตรียมการในพระราชพิธีนี้ กรมการศาสนาได้ไปปฏิบัติหน้าที่ในการนิมนต์สวดพระพิธีธรรม ที่วัดพระอารามหลวง ทั้ง ๑๐ แห่ง ได้แก่ วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม วัดมหาธาตุยุวราชรังสฤษฎิ์ วัดสุทัศนเทพวราราม วัดบวรนิเวศวิหาร วัดสระเกศ วัดราชสิทธาราม วัดระฆังโฆสิตาราม วัดจักวรรดิราชาวาส วัดประยุรวงศาวาส และวัดอนงคาราม โดยกรมการศาสนา มีบทบาทสำคัญในการจัดพิธีทางศาสนาพุทธเพื่อถวายเป็นพระราชกุศล โดยเฉพาะพิธีที่จัดขึ้น ณ พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ในส่วนของการเตรียมการในพระราชพิธีนี้ กรมการศาสนาได้รับมอบหมายภารกิจให้ปฏิบัติหน้าที่นิมนต์พระสงฆ์สดัปกรณ์ รวมทั้งนิมนต์พระสงฆ์วันละ ๔ สำรับ สวดพระอภิธรรมตลอดทั้งวัน ตั้งแต่วันที่ ๒๖ ตุลาคม ๒๕๖๘ เป็นต้นไป และกำหนดการพระราชพิธีพระบรมศพ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง พระราชพิธีทรงบำเพ็ญพระราชกุศลสัตตมวาร (สัด-ตะ-มะ-วาน) ครบรอบ ๗ วัน ในวันที่ ๓๑ ตุลาคม ๒๕๖๘ พระราชพิธีทรงบำเพ็ญพระราชกุศลปัณรสมวาร (ปัน-นะ-ระ-สะ-มะ-วาน) ครบรอบ ๑๕ วัน ในวันที่ ๗ พฤศจิกายน ๒๕๖๘ พระราชพิธีทรงบำเพ็ญพระราชกุศลปัญญาสมวาร (ปัน-ยา-สะ-มะ-วาน) ครบรอบ ๕๐ วัน ในวันที่ ๑๒ ธันวาคม ๒๕๖๘ พระราชพิธีทรงบำเพ็ญพระราชกุศลสตมวาร (สะ-ตะ-มะ-วาน) คือ ครบรอบ ๑๐๐ วัน ในวันที่ ๓๑ มกราคม ๒๕๖๙ ณ พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ในพระบรมมหาราชวัง เขตพระนคร กรุงเทพมหานคร โดยจะมีการตั้งพระแท่นเตียงพระพิธีธรรม หรือเรียกว่า "ซ่าง" เป็นสถานที่สำหรับพระพิธีธรรมนั่งสวดพระอภิธรรมในงานพระศพ ณ พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท จะมีการตั้งพระแท่นเตียงสวด ๒ พระแท่นของพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาททางทิศตะวันออก และ ทิศตะวันตก ซึ่งตั้งมุขด้านทิศเหนือ และจะมีการสวดต่อเนื่องตลอดทั้งวัน โดยบนซ่างจะมีตู้พระธรรม คัมภีร์พระอภิธรรม พัดยศพระราชาคณะ ชั้นสามัญยก พัดพระพิธีธรรม ซึ่งมีอุปกรณ์ที่ใช้ประกอบดังนี้
พัดยศพระราชาคณะ ชั้นสามัญยก ใช้ตั้งติดตรงกลาง ตู้พระธรรม เรื่องนี้มีที่มาอย่างไรไม่ปรากฏ แต่มีการสันนิษฐานว่าในการพระศพ ในกรณีที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว และสมเด็จพระราชินีเสด็จมาทรงบำเพ็ญพระราชกุศลเป็นการส่วนพระองค์ พระสงฆ์ต้องถวายอดิเรก และพระสงฆ์ที่จะถวายอดิเรกได้ ต้องเป็นพระราชาคณะ ต้องใช้พัดยศ เนื่องจากแต่ก่อน พระราชาคณะมีจำนวนน้อย เมื่อถึงคราวจำเป็นรีบด่วน อาจทำให้ไม่สามารถหาพัดยศได้ทัน จึงจัดพัดยศมาตั้งเตรียมไว้ และเหตุที่ใช้พัดยศพระราชาคณะชั้นสามัญยก ซึ่งเป็นพัดยศพระราชาคณะชั้นต้นนี้ เพราะมีธรรมเนียมว่า พระสงฆ์ที่มีสมณศักดิ์สูง สามารถใช้พัดยศสมณศักดิ์ชั้นต่ำกว่าได้ แต่พระสงฆ์จะใช้พัดยศที่สูงกว่าสมณศักดิ์ของตนมิได้ ปัจจุบันพระสงฆ์สมณศักดิ์มีจำนวนมากการสื่อสารตลอดทั้งยานพาหนะสะดวก เมื่อเกิดมีกรณีดังกล่าว เจ้าหน้าที่สามารถนิมนต์พระราชาคณะมาได้ทันท่วงที การตั้งพัดยศไว้คงถือตามธรรมเนียมเดิม และถือเป็นเอกลักษณ์งานหลวงอีกประการหนึ่งด้วย
พัดพระพิธีธรรม การสวดในงานพิธีศพต่างๆ พระสงฆ์นิยมใช้พัดตั้งตรงหน้าในขณะทำการสวดพระพิธีธรรม มีพัดประจำตำแหน่ง ที่เรียกว่า พัดพระพิธีธรรม ใช้ตั้งตรงหน้าเวลาสวด พัดพระพิธีธรรมนี้ มีจำนวน ๔ ด้าม ลักษณะเป็นพัดหน้านาง แต่ละด้ามมีสีต่างๆ กัน คือ สีเหลือง สีแดง สีน้ำเงิน และสีเขียว เป็นผ้าแพร สีพื้นเหมือนกันทั้งสองด้าน ปักไหมทองเป็นลักษณะคล้ายรัศมีจากใจกลางพัด ด้ามเป็นไม้ลักษณะตับคาบใบพัดไว้ ตรงกลางทำไม้เป็นแผ่นรูปวงกลมรี แกะตัวอักษร ด้วยมุกคำว่า พระพิธีธรรมแล้วฝังลงในเนื้อไม้ ยอดพัดและส้นพัด เป็นงา (ปัจจุบันเปลี่ยนเป็นวัสดุคล้ายงาแล้ว) พัดพระพิธีธรรมนี้ เมื่อใช้ในขณะสวดจะมีวิธีนั่งสวดและเรียงพัดเป็น ๒ แบบ ได้แก่ เรียงตามลำดับศักดิ์ของพัดยศ และเรียงตามคู่ การเรียงตามลำดับศักดิ์ของพัด คือ สีเหลือง สีแดง สีน้ำเงิน สีเขียว ส่วนการเรียงตามคู่นั้น เริง อรรถวิบูลย์ ได้กล่าวถึงลักษณะพัดพระพิธีธรรมและการใช้ไว้ดังนี้
"...พัดยศพระพิธีธรรม มี ๔ ด้าม มีสีต่าง ๆ กัน ดังนี้ สีเหลือง สำหรับแม่คู่รูปที่ ๑ สีแดง สำหรับแม่คู่รูปที่ ๒ สีน้ำเงิน เคียงแม่คู่รูปที่ ๑ สีเขียว เคียงแม่คู่รูปที่ ๒ เฉพาะ พัดยศพระพิธีธรรมนี้ ตรงใจกลางพัดยศ ช่างสลักแกะด้วยมุกเป็นอักษรว่า พระพิธีธรรมฝังอยู่..."
ความหมายของสีพัดพระพิธีธรรมมี ดังนี้ สีเหลือง หมายถึง พัดเปรียญธรรม ๖ ประโยค สีแดง หมายถึง พัดเปรียญธรรม ๕ ประโยค สีน้ำเงิน หมายถึง พัดเปรียญธรรม ๔ ประโยค สีเขียว หมายถึง พัดเปรียญธรรม ๓ ประโยค
ในโบราณผู้จะเป็นพระพิธีธรรมจึงเป็นเปรียญด้วย และมีธรรมเนียมว่า เปรียญเอก คือตั้งแต่ ๗ ประโยคขึ้นไป ไม่นิยมให้สวดอภิธรรมเพราะถือว่าเป็นเปรียญสูงแล้ว แต่ภายหลังอนุโลม คงงดเพียงแต่เปรียญ ๙ เท่านั้น พัดพระพิธีธรรมจึงมีสีเพียงแค่เปรียญ ๖ คือสีเหลืองนั้นเอง และมีธรรมเนียมอีกอย่างหนึ่งว่า พระราชาคณะไม่ให้สวดธรรมคาถารับเทศน์ เพราะเป็นผู้ใหญ่แล้ว งานรับเทศน์เป็นของพระครูแลเปรียญเท่านั้น การเรียงพัดพระพิธีธรรมและวิธีการนั่งสวดตามที่กล่าวถึง ก็จะเป็น สีน้ำเงิน สีเหลือง สีแดง สีเขียว เพราะสีเหลืองกับสีแดงเป็นแม่คู่ นั่งอยู่ตรงกลาง ส่วนสีน้ำเงินเป็นลูกคู่ของสีเหลืองต้องนั่งด้านขวาของสีเหลือง สีเขียวเป็นลูกคู่ของสีแดง ต้องนั่งด้านซ้ายของสีแดง ส่วนการใช้พัดพระพิธีธรรมในพิธีการอื่น เช่น สดับปกรณ์ มาติกา บังสุกุล เป็นต้น นิยมนั่งเรียงตามลำดับศักดิ์ของพัดยศ
การนั่งสวดบนซ่าง
การนั่งสวดบนซ่าง
อ้างอิง : หนังสือพระพิธีธรรม กรมการศาสนา กระทรวงวัฒนธรรมข้อมูลและภาพจาก : พระมหาปกรณ์ กิตฺติธโร ป.ธ.๙ วัดชนะสงคราม
